foto1
foto1
foto1
foto1
foto1
Szalony budzik - postrach każdego ucznia :-D

Macierz Szkolna w przekroju historii

To, co autentyczne i prawdziwe, tego definitywnie nie potrafi zdeptać i wymazać przemoc.

Władysław Josiek

Idea powstania Macierzy Szkolnej na Śląsku Cieszyńskim

Historia społeczności polskiej w kraju nad Olzą od pierwszych lat budzenia się jej świadomości narodowej w czasach monarchii habsburskiej, a po roku 1920 w czechosłowackiej części regionu nierozerwalnie wiąże się z walką o zachowanie tożsamości narodowej. Bezsprzecznie najbardziej zasłużonym pod tym względem była Macierz Szkolna.

Paweł Stalmach, twórca statutu „Macierzy“ i jej pierwszy przewodniczący, z pewnością nie przewidział, kiedy w jego niedużym mieszkaniu w dniu 9 XI 1885 r. spotkała się grupka dwunastu przedstawicieli polskiego życia narodowego w celu rozpatrzenia możliwości zorganizowania polskiego szkolnictwa na Śląsku Cieszyńskim, w jak potężną ostoję polskości przekształci się ruch macierzański.

Wielka akcja popularyzowania przyniosła efekty. W odezwie z maja 1887 r. pt. „Narodzie polski“ zaapelowano o pomoc również do rodaków z innych ziem polskich. Uzbierane fundusze umożliwiły już wkrótce otwarcie polskiego gimnazjum w Cieszynie.

W czasie niewoli habsburskiej założone z inicjatywy Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego i prowadzone przez nią placówki szkolne, przedszkolne czy kulturalno-oświatowe pozwoliły uświadomić narodowo tysiące dzieci, młodzieży i ludzi dorosłych. W ramach lokalnych kół powstawały czytelnie, biblioteki, teatry amatorskie, organizowano odczyty, wieczorki i akademie.

Lata międzywojenne

Po decyzji mocarstw o podziale Śląska Cieszyńskiego z dnia 28 VII 1920 r. musiało dojść do organizacyjnego rozbicia ruchu macierzańskiego. Zamknięcie części szkół Macierzy przez nowe władze czechosłowackie, początkowa dezorganizacja miejscowego życia społecznego w wyniku podziału regionu spowodowały, iż struktury organizacyjne Macierzy Szkolnej w Czechosłowacji trzeba było tworzyć prawie od podstaw.

Podjęty trud przyniósł spodziewane owoce. O ile w roku 1921 było 12 kół z 1241 członkami, to w 1938 r. Macierz liczyła 93 koła i 9739 członków. Rozwój działalności zmusił Zarząd Główny do pracy we wyspecjalizowanych sekcjach: szkolnej, oświatowej, teatralnej, muzycznej, Parku im. A. Sikory, organizacyjnej i muzealnej (wg stanu z roku 1938).

W latach 1921-1938 liczba placówek szkolnych Macierzy wzrosła czterokrotnie, liczba zaś uczniów dwukrotnie. W 1938 r. Macierz utrzymywała: Gimnazjum Realne im. J. Słowackiego w Orłowej, 7 szkół wydziałowych, 12 szkół ludowych, 67 przedszkoli, 2 szkoły zawodowe dla dziewcząt, 3 bursy, 7 uzupełniających szkół przemysłowych, finansowała 3 kursy szycia.

Wspierała polskie klasy przy czeskiej szkole handlowej w Orłowej, pomagała materialnie formą stypendiów. Równocześnie Macierz budowała własne gmachy szkolne. Do roku 1938 zostały w nich ulokowane: orłowskie gimnazjum, 5 szkół wydziałowych, 6 szkół ludowych oraz trzecia część macierzańskich przedszkoli. Własnością Macierzy był Park im. Adama Sikory w Czeskim Cieszynie, odziedziczony po poprzedniczce. W Parku została wybudowana piękna i obszerna restauracja. Park był miejscem ogólnozwiązkowych festynów polskich towarzystw i zabaw szkolnych.

Wśród wielu polskich związków na przedwojennym Zaolziu Macierz Szkolna cieszyła się autorytetem najwyższym. Prawie każdy związek w większym czy mniejszym stopniu miał coś wspólnego z Macierzą. Dla wielu była matką chrzestną w chwili ich powstania, jak również opiekunem.

Nie sposób wyobrazić sobie działalności Macierzy bez pomocy całego społeczeństwa polskiego i wsparcia wielu instytucji. Subwencje państwowe pokryły około 6 % wydatków. Resztę złożyło niebogate przecież miejscowe społeczeństwo polskie, miejscowe kościoły ewangelickie i katolickie, wreszcie wiele towarzystw i sympatyków z Polski i ze świata.

W zawierusze wojennej zginęli czołowi działacze Macierzy: dr Wacław Olszak, dyr. Piotr Feliks, dr Jan Buzek, Rudolf Kobiela, insp. Władysław Wójcik, ks. Rudolf Płoszek i inni. Zlikwidowano polskie szkolnictwo, wszystkie organizacje i instytucje. Skonfiskowano majątek wszystkich polskich związków.

Lata dyktatu komunistycznego

Po zakończeniu gehenny wojennej Tymczasowy Zarząd Główny Macierzy Szkolnej w Czechosłowacji podjął starania o zgodę na działalność kulturalno-oświatową. I właśnie Macierz jako pierwsza z miejscowych polskich związków już 4 I 1946 r. otrzymała odpowiedź odmowną, z podkreśleniem, że jej majątek zostanie odjęty przymusowym zarządem. W specjalnie utworzonym Zarządzie Narodowym nie było ani jednego Polaka. W wyniku tej decyzji niektóre budynki szkolne Macierzy pozostały nadal szkołami, lecz bursy i większość przedszkoli zamieniono na miaszkania.

W roku 1952, a więc cztery lata po przewrocie komunistycznym, definitywnie został zlikwidowany majątek polskich związków i spółdzielni, rozwiązano Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, Polską Radę Sokoła i Harcerstwo, pozostawiając tylko Polski Związek Kulturalno-Oświatowy.

Dokonano spustoszenia w świadomości narodowej. Nie było miejsca na pojmowanie przynależności do własnej grupy narodowej jako kwestii moralnej. Szczególnie alarumjące stało się położenie szkolnictwa polskiego.

Jeśli w roku szkolnym 1960/61 w polskich szkołach podstawowych było 8961 uczniów, to w roku szkolnym 1989/90 już tylko 3357 uczniów.

Szkoła narodowościowa przestała pełnić funkcję wychowawczo-patriotyczną, a język ojczysty upadł do roli języka, w którym przekazywano wiadomości przewidziane w programach nauczania.

Działające przy przedszkolach i szkołach „z polskim językiem nauczania“ koła Stowarzyszeń Rodziców i Przyjaciół Szkoły (SRPS) mogły pomagać polskim placówkom ekonomicznie, lecz w żadnym wypadku walczyć o polskie oblicze szkoły.

Macierz Szkolna w chwili obecnej

Rewolucja demokratyczna w Czechosłowacji w listopadzie 1898 r. stworzyła warunki zmian organizacyjnych polskiej grupy narodowej i zatrzoszczenia się o stan przedszkoli i szkół.

Idea powołania do życia Macierzy Szkolnej vw CSFR i zbudowania jej przede wszystkim na bazie działających do tej pory w pojedynkę i bez wzajemnej koordynacji SRPS-ów przy miejscowych polskich przedszkolach narodziła się w Radzie Polaków pierwszej kadencji, a realizację zadania wziął na siebie dr Władysław Josiek.

Pomysłodawcy reaktywowania Macierzy wyprzedzili bieg wydarzeń w skali ogólnopaństwowej. Ministerstwo Szkolnictwa, Młodzieży i Wychowania Fizycznego bowiem rozporządzeniem z 7 VIII 1991 r. ukończyło działalność SRPS-ów.

Starania wokół reaktywowania Macierzy napotykały na różne przeszkody, lecz niewątpliwie najbardziej członków Komitetu Przygotowawczego martwił brak zrozumienia i zainteresowania wśród wielu pedagogów i rodziców - działaczy SRPS-ów. Musieli odpierać wiele niesłusznych zarzutów, takich jak dublowanie działalności PZKO, rozbijanie SRPS-ów, stwarzanie dodatkowych trudności z przekazywania ich majątków nowo powstałym kołom Macierzy. Trudny do zrozumienia był zarzut niepotrzebnego drażnienia poprzez kolejną inicjatywę nieżyczliwej Polakom części społeczeństwa czeskiego.

Brak zainteresowania i wiary spowodowały, iż zebranie kostytuujące Macierzy Szkolnej w CSRF tylko w połowie spełniło oczekiwania Komitetu Przygotowawczego.

Zebranie, zwołane na dzień 14 III 1991 r. do Domu PZKO w Lesznej Dolnej, zadecydowało o wybraniu 9-osobowego Zarządu Głównego na czele z dr Władysławem Jośkiem i trzyosobowej Komisji Rewizyjnej, kierowanej przez inż. Edwina Macurę. Organy te należało traktować jako tymczasowe.

Za pierwszoplanowe zadanie uważał TZG Macierzy dalsze popularyzowanie idei macierzańskiej równolegle z zakładaniem sieci szkół terenowych. Pierwsze koło Macierzy zostało zawiązane w dniu 29 IV 1991 r. przy Polskim Gimnazjum w Czeskim Cieszynie.

W dniu I Walnego Zgromadzenia Macierzy Szkolnej w CSRF (13 XII 1991 r.) działało już 35 terenowych kół, toteż gremium to zgodziło się w pełni na uznanie Macierzy za spadkobierczynię poszczególnych organizacji SRPS-ów. Wybrano także regularny 11-osobowy Zarząd Główny z dr. Władysławem Jośkiem na czele i Januszem Brannym jako jego zastępcą.

Zgodnie z pierwotnymi założeniami programowymi ZG Macierzy sporo czasu poświęcił odzyskaniu zabranych majątków macierzańskich. Jak dotąd, nie ma jeszcze odpowiednich norm prawnych, które umożliwiłyby poszczególnym organizacjom odzyskanie zabranego im majątku.

Wiele czasu i wysiłku kosztowało ZG Macierzy opracowanie obszernego wniosku „Ustawy o restytucji majątkowej i rehabilitacji związku Macierz Szkolna w Czechosłowacji“, dodatkowo uzyskano informacje o katastrze gruntowym, numerze zainwentaryzowania odebranego majątku i o jego aktualnym właścicielu.

Właśnie na ręce ZG Macierzy została wyasygnowana niebagatelna kwota Ministerstwa Edukacji Narodowej i „Wspólnoty Polskiej“ w celu zakupienia pomocy naukowych i przekazania ich najbardziej potrzebującym przedszkolom i szkołom z polskim językiem nauczania. Pomoce te stały się własnością lokalnych kół Macierzy.

Zarząd Główny pomógł w wyposażeniu szkoły w Bukowcu nie tylko własnymi środkami finansowymi, ale również pośrednicząc w przekazaniu pomocy naukowych z MEN-u.

Nie sposób pominąć nawiązania kontaktów z Kuratorium Oświaty i Wychowania Fizycznego w Katowicach czy z podobną instytucją w Opolu. Właśnie na ręce Macierzy Kuratorium w Katowicach oferowało pomoc w postaci wyposażenia Ośrodka Metodycznego, który ostatecznie został ulokowany w PSP w Jabłonkowie.

Zaczyna owocować wysiłek Zarządu Głównego, podjęty w celu poznania problemów poszczególnych placówek szkolnych czy przedszkolnych i kół Macierzy. Zrealizowano wiele tzw. zebrań wyjazdowych, członkowie ZG MS uczestniczyli w imprezach jubileuszowych szkół, w przedstawieniach szkolnych czy w zebraniach plenarnych terenowych kół.

Zarząd Główny z powodzeniem ingerował w sprawie kilku zagrożonych likwidacją przedszkoli. Niestety, w związku z ogólnopaństwową tendecją ograniczania wydatków na przedszkola nleży spodziewać się kolejnych problemów z utrzymaniem tych placówek.

Macierz Szkolna objęła patronatem niektóre szkolne zespoły śpiewacze. Zarząd Główny MS patronował przygimnazjalny zespół „Collegium Iuvenum“ i „Zorómbek“ w Czeskim Cieszynie oraz zespół śpiewaczo-muzyczny w Karwinie, jak również „Nowinę“ przy PSP w Jabłonkowie i przedszkolny zespół „Cieszynianka“.

W atmosferze polaryzacji opinii i poglądów w miejscowym polskim społeczeństwie związek pragnie odegrać rolę integrującą, dąży do utworzenia wspólnego frontu w celu utrzymania stanu posiadania szkolnictwa polskiego.

Macierz Szkolna w Republice Czeskiej, podejmująca walkę o przetrwanie polskości na tym skrawku Śląska, o podstawę jej egzystencji, tj. o polską szkołę i przedszkole, ma prawo nazywać się tak samo, jak jej poprzednie wcielenie.

Macierz podejmuje to zadanie w chwili historycznego zwrotu, odczuwane są jeszcze skutki poprzedniego okresu, a już pojawiają się nowe zagrożenia, które w dodatku najbardziej uderzają w mniejsze grupy społeczne.

Wiemy, że to właśnie Macierzy udawało się przezwyciężyć trudności, tworząc lub uzupełniając wszystkie warunki, potrzebne w formowaniu wartościowych ludzi i obywateli. Toteż dzisiejsi członkowie Macierzy rozumieją, iż walka o przetrwanie na własnej ziemi ma wymiar ponadgeneracyjny.

Copyright © 2018 Macierz Szkolna w Republice Czeskiej Rights Reserved.